Кетди, лекин кетмади: Назарбоевнинг истеъфоси нимани англатади?

19 март куни Қозоғистон президенти Нурсултон Назарбоев жонли эфирда мамлакат аҳолисига мурожаат қилиб, истеъфога чиқишини эълон қилди. Қозоғистонни қарийб 30 йил бошқарган Назарбоевнинг кетгани кўпчилик учун кутилмаган ҳол бўлди. Бироқ Қозоғистондаги сиёсий жараёнларни синчковлик билан кузатиб борганлар охирги йиллардаги ўзгаришлар сабаб Назарбоевнинг истеъфосини тахмин қилишлари мумкин эди.

Назарбоев Хавфсизлик кенгашининг қонуний бутун умрлик раҳбарига айланиши, февралда бош вазирнинг ўзгариши аслида истеъфонинг анонси бўлгандек гўё. Тўғри, Назарбоев президентликдан кетди, лекин бошқарувдан ҳам кетдими? Унчалик узоққа эмас.
Назарбоев Хавфсизлик кенгаши раҳбари лавозимида қолди. Бу лавозимда бутун умр қолиши ҳам мумкин. Эндиликда Биринчи президент деб аталувчи Назарбоев кенгаш раҳбарлигида қолишига икки оғиз гап билан таъриф берди: “Сизлар билан қоламан”.
Қозоғистонлик сиёсатчи Дўсим Сатпаевнинг фикрича, Назарбоев мамлакат сиёсатидаги назоратни сақлаб қолади. У Назарбоевнинг кетиши кутилган ҳолат бўлганини таъкидлади. Эксперт Назарбоев администрацияси февралдаёқ истеъфо учун ҳаракатни бошлаганини эслатди. “Ўша вақтдан истеъфо ҳақида гапириш мумкин эди”, — дейди Сатпаев. Унинг таъкидлашича, Назарбоев 2010 йилда ўзининг миллат етакчиси — Элбоши номини қонунийлаштириб, бугунги воқеаларга тайёргарликни бошлаб юборган.

Қозоғистонда президентлик сайловлари 2020 йилда бўлиши мўлжалланган. Унгача мамлакатни Сенат раиси Қосим-Жўмарт Тўқаев бошқаради. У бугун мамлакат президенти сифатида ишга киришди. Бироқ Тўқаев Назарбоевнинг ўринбосари дегани эмас. У шунчаки конституцияга кўра, сайловгача мамлакатни бошқараётган бўлиши катта эҳтимол (дарвоқе, Тўқаев ўз вақтида бош вазир вазифасини бажарувчи бўлиб ҳам ишлаган). Сатпаев сайловлар қизиқарли кечишини айтди: “Сайловлар қизиқарли кечади. Ҳақиқий ўринбосарлар ўшанда кўринади. Ким сайловларда қатнашиши, ким унда қатнашмаслигини яқин орада билиб оламиз”, — дейди эксперт.
Назарбоев кетгач, Хавфсизлик кенгаши ҳақида кўп гапирилмоқда. У охирги йилларда кенгашнинг ваколатларини кенгайтирди. Бугун кенгаш мамлакат сиёсатида ҳал қилувчи ташкилот даражасига кўтарилган. Шу сабаб Назарбоевнинг кенгаш раҳбарлигида қолиши кўп нарсани англатади.
“Назарбоев Қозоғистонни бошқаришда давом этади. Йирик бизнес гуруҳлар, мамлакатдаги катта сиёсатчилар унинг назоратида қолади. Асосий ҳамкорлар, жумладан, Хитой ва Россия билан ҳамкорликда ҳам ҳал қилувчи сўзни Назарбоев айтишда давом этади. Тўқаев жуда яхши ўринбосар. У Назарбоевнинг ишончли вакилларидан бири. Сайловлар қанчалик тез ўтказилса, Тўқаевнинг президентлик лавозимида қолиши шунча аниқ бўлади”, — дейди Британия PRISM сиёсий-консультатив агентлиги аъзоси Кейт Маллинсон.
Тўқаев бугун ўтказилган инаугурация маросимида нутқ сўзлар экан Қозоғистонда фавқулодда ўзгаришлар бўлмаслигини кўрсатиб қўйди. Унинг нутқи асосан Назарбоевни алқашдан иборат бўлди. Етмаганига, мамлакат пойтахти Остона шаҳрини Нурсултон деб ўзгартиришдек “оламшумул” таклифни ўртага ташлади. Парламент бу таклифни маъқуллашга ҳам улгурди. Хуллас, Нурсултон Назарбоев президентликдан кетгани рост, лекин сиёсатдан эмас. Қўшимчасига, у ўзининг мавқейини ҳеч қандай йўқотишсиз сақлаб қолди.
Шунчаки ўхшашлик
Назарбоевнинг истеъфога чиқиш ҳақидаги қарорини Борис Ельциннинг 1999 йилдаги баёнотига ўхшатиш мумкин. 1999 йил 31 декабрь куни Россия президенти Борис Ельцин янги йилнинг биринчи кунидан истеъфога чиқишини маълум қилганди. Россия раҳбари янги йил олдидан истеъфога чиққан бўлса, Назарбоев шарқона янги йил Наврўз олдидан кетишини эълон қилди. Албатта, икки истеъфо ўртасида фарқ катта. Чунки Ельцин саломатлиги сабаб ҳукуматдан чинакамига кетган ва ўрнига келадиган одамни аниқ кўрсатганди. Қозоғистонда эса вазият бутунлай бошқача. Ҳаммаси анча хотиржам ва худди шундай бўлиши керакдек.

Ислоҳотлар учун қулай позиция
Охирги йилларда Қозоғистонда кўплаб намойишлар ўтказилди. Аҳоли мамлакат ўз имкониятлари даражасида халққа ёрдам бермаётганидан норози бўлди. Бу эса иқтисодий ислоҳотларнинг зарурлигини кўрсатиб қўйди. Назарбоев февралда ҳукуматни бежизга истеъфога чиқармади. Ҳар қандай мамлакатда раҳбарнинг ўзгариши одамларда яхши ўзгаришлар бўлишига умид уйғотади.

Балки Назарбоев ислоҳотларга чинакамига киришиш учун раҳбарликдан кетгандир. Чунки президентлик одамнинг жуда кўп вақтини олиши аниқ. Ҳар куни ўнлаб учрашувлар, қўнғироқлар одамнинг тинкасини қуритиши ҳеч гап эмас. Бюрократик жараёнлардан озод бўлган одам эса кўпроқ вақтини ишга сарфлаши мумкин.
“Ё тавба...”
Назарбоев кетгач ҳам сиёсий мавқейини сақлаб қолгани ҳақида гапиряпмиз, лекин нима бўлганида ҳам унинг президентликдан кетгани кутилмаган ҳолат бўлди. Элбоши тез-тез халққа мурожаат қилишини айтар ва бошланишига одамлар президент кетишини эълон қилади, деб кутишди. Лекин ҳар сафар “фавқулодда чиқиш” ҳукуматнинг навбатдаги режалари ҳақида бўлиб чиқавергач, одамлар кейинги мурожаатларга оддий қарайдиган бўлиб қолишди. Масалан, кечаги чиқишда ҳам оддий халқ президент кетиши ҳақида эълон қилади, деб кутмаганди.
Маҳаллий “Хабар24” телеканалида Назарбоевнинг нутқи жонли эфирда узатилди. Режиссёрлар эфир вақтида овозни ўчиришмаган экан Назарбоев кетишини эълон қилиши билан эфирда: “Ё-моё!” (Ё тавба) деган сўз эшитилди. Ҳа, бу хабар нафақат Қозоғистон, балки бутун минтақа учун кутилмаган бўлди.
Тахминий ўринбосарлар
Назарбоев кетгач унинг ўринбосари ким бўлиши мумкинлиги ҳамма учун қизиқ. Бу борада бир нечта номзод муҳокама қилинмоқда. Улардан бири элбасининг қизи Дариға Назарбоева. 55 ёшли Назарбоева Қозоғистон сенатининг янги раиси этиб сайланди. Бироқ унинг президентлик сайловларида номзодини илгари суриши у қадар ҳақиқатга яқин эмас. Шундай бўлса-да, кўпчилик Дариғани номзодлар орасида санамоқда.

Назарбоевнинг ўринбосари деб кўпчилик Карим Масимовни қарамоқда. Бунгача икки марта бош вазир бўлиб ишлаган ва 3 йилдан буён Қозоғистон хавфсизлик хизматини бошқариб келаётган Масимов 18 март куни, яъни Назарбоев кетишини эълон қилишидан бир кун аввал генерал-майор даражасини олгани ҳам бежизга эмасдир балки. Қозоғистон сиёсатида ҳам, ҳарбий органларда ҳам салобатли ўрнига эга бўлган Масимов 2020 йилги (балки олдинроққа ҳам сурилар) сайловларда номзодини қўйса, шубҳасиз асосий даъвогарга айланади.

Яқинда мамлакат бош вазирига айланган Асқар Мамин ҳам бундай катта лавозимга бежизга келмаган. Мамлакатнинг расман иккинчи рақамли инсони президентликка номзодлар орасига кириши табиий. Биринчи рақамли инсон бўлиш учун кимдадир иккинчи рақамдаги инсондан ҳам кўпроқ имконият бўлиши мумкинми?

Ва...
Қозоғистон президентлигига яна бир номзод бор. Бу Нурсултон Назарбоевнинг жияни Самат Абиш. 2000 йилдан буён Қозоғистон хавфсизлик хизматида ишлаб келаётган 41 ёшли Саматни Назарбоев жуда яхши кўради. Самат Элбошининг 34 ёшда автоҳалокатда ҳалок бўлган укаси Сотиболдининг фарзанди. Ёшлигидан Назарбоевнинг қарамоғида катта бўлган Самат мамлакатнинг машҳур инсонларидан. 2013 йилда Назарбоев уни Владимир Путинга таништиргани ҳам айтилади.

Хуллас, 19 мартдаги Назарбоевнинг чиқиши қўшни республикада воқеалар ривожини тезлаштириб юборди. Кузатишда давом этамиз...
Ўткир Жалолхонов