Америка янги президент билан уйғонадими? Асосий интригалар

3 ноябрь бутун дунё сиёсати учун жуда муҳим кун. АҚШда президентлик сайловлари ўтказилади. Бу сайлов шунчалик муҳимки, унинг натижаси барча мамлакатларга таъсир қилади. АҚШ президентини бежиз «дунё президенти» деб аташмайди. Бу чиндан жуда катта сиёсий рутба. Хўш, америкаликлар янги президент билан уйғонишадими? Ёки Трамп ўз таъбири билан айтганда, Байденни янчиб ташлайдими?

Америкаликлар доим «ёмонларнинг яхшироғини танлашга» мажбур
АҚШ президенти каби кўп танқид қилинадиган одам бўлмаса керак. Айниқса, сайлов олдидан амалдаги президентларга осон бўлмайди. Амалдаги президент ҳам ўз навбатида рақибини танқид қилади. Шу сабабли, америкаликлар доим «икки ёмон номзоддан яхшироғини танлашга» мажбур бўлишади. Аслида ҳам шундайми? Дунёнинг энг зўр давлатида яхшилардан энг яхшиси танланиши керак эмасми? Гап шундаки, ҳеч қандай чегарасиз танқидлар олиб чиқилгач, ҳамманинг ҳам қандайдир айби «чўмичга чиқади».
Аслида эса АҚШни бошқарадиган икки партия президентлик сайловларида дуч келган одамни номзод қилиб кўрсатмайди. Масалан, бутун дунёда танқид қилинадиган Трамп ҳам бежиз Американи бошқариб юргани йўқ. У ҳам ўз ғояларига одамларни ишонтира олиб президент бўлган ва керакли даражада ишлади. У сайловолди кампанияси вақтида берган ваъдаларини бажармоқда. Шунчаки бошқа давлатларда сиёсатчилар бу даражада очиқчасига танқид қилинмаслиги сабабли америкаликлар нега бу қадар кўп танқид қилинадиган одамларни президентликка сайлашларини қабул қила олишмайди.
Трамп қандай ютиши мумкин?
Ҳар қандай сайловда амалдаги президентнинг имконияти юқори бўлади. Чунки у ўз номи билан мамлакатнинг амалдаги раҳбари. Сайлов кампанияси вақтида ҳеч қанақасига амалдаги президент ва бошқа номзоднинг имконияти тенг бўлмайди. Ҳатто АҚШда ҳам. Трамп ўтган гал ғалабасига сабаб бўлган омиллар сабаб бу гал ҳам ғалаба қозониши мумкин. Ижтимоий сўровлар Байденнинг устунлигини кўрсатаётган бўлса-да, Трампнинг имкониятларини ҳам юқори баҳолаш мумкин. Чунки ўша «жуда аниқ» ижтимоий сўровлар 4 йил олдин Ҳиллари Клинтоннинг катта устунлик билан ғалаба қозонишини тахмин қилганди. Амалда эса Трамп президентликка сайланди.
У биринчи навбатда АҚШнинг ортиқ «халқаро полициячи» бўлмаслигини айтгани эвазига ғалаба қозонди десак, муболаға бўлмайди. Чунки Клинтон нуқул Россия ва Хитойга босим қилиш ҳақида гапираётган бир вақтда Трамп мамлакатнинг «ички организми»да бураб қўйиш керак бўлган мурватлар борлигини гапирди, солиқ ислоҳотини ваъда қилди, Мексика билан орага девор соламиз деди, хуллас бўладиган гапларни гапириб ютиб кетди. Клинтон хоним эса Трампга қараганда кўпроқ сайловчилар қўллаганига қарамасдан мағлубиятни тан олишга мажбур бўлди.
Байден дебатлар вақтида Клинтондан фарқли равишда катта даъволар қилмади, у асосий эътиборни Трампнинг хатоларига қаратди. Яъни, Трампга ўз услубида зарба беришни маъқул кўрди. Бироқ рақибни мазах қилиш бобида Трампнинг олдига тушиб бўладими? Байденнинг сайловолди кампанияси вақтидаги жуда кўп ҳаракатлари популизмдек туюлди кўпчиликка. Ногирон болаларни қучоқлаши-ю, вице-президентликка қора танли номзодни кўрсатганигача. Бу борада Трамп ундан анча табиийроқ. Трапм популизмдан кўра ўз кўрсаткичларидан ҳаволанишни маъқул кўради. У ўзининг тўғри йўлда эканига шунчалик ишонадики, БМТ саммитида спичрайтерлар ёзиб берган қоғоздаги нутққа қарамай, ўз ютуқларини санаб кетади. Ҳа, Трамп шу даражада ўзига ишонган ва ҳар қандай жангда бу нарса одамга устунлик беради.
Байден қандай ютиши мумкин?
Сўровномалар натижаларига қарамай, Жо Байден ғалабасига тўсиқ бўладиган омиллар ҳам бор. Ўғлининг Украинадаги коррупция можаросига аралашганининг ўзи у учун вазиятни ёмонлаштириб юборганди. Шу сабабли Байден фақат бир ҳолатда ғалаба қилиши мумкин – Трамп ютқазса.
Ҳа, сайловда Трамп ютқазиши учун жуда жиддий сабаблар бор. Биринчидан, коронавирус пандемияси вақтида АҚШ ҳукуматининг қанчалик ожизлиги кўриниб қолгани. Трамп дастлаб «Хитой вируси»га жиддий эътибор бермади. «Миллионлаб одамлар автоҳалокатда ўлади, лекин бу туфайли машина ишлаб чиқаришни тўхтатмаймиз-ку, нега коронавирус учун заводларни ёпишимиз керак?», деганди Трамп бу гаплари билан халқининг нафратли нигоҳларига учрашини билса ҳам.
230 мингдан ортиқ америкалик ушбу касаллик қурбонига айланди, ҳатто Трампнинг ўзи ҳам вирусга чалиниб, даволаниб чиқди. У АҚШ тиббиёт тизимини дунёда энг зўри деб атади ва хотиржамликка берилди, бироқ президент коронавирусга қарши курашни жуда кеч бошлади. Бошлагач ҳам кўнгилдагидек олиб боролмади ва оқибатда юз минглаб америкаликлар ўлиб кетди. Бу омил Трампнинг сайловда ютқазиши учун асосийси ҳисобланади.
Шунингдек, Трампнинг ўзи ҳам вирус юқтиргани у раҳбар сифатида тартибли эмаслигини кўрсатиб қўйди. У ёш эмас (74 ёш) ва вирус юқтиргач, кейинчалик саломатлиги қандай бўлиши ҳам сўроқ остида қолди. Кўпчилик бунга эътибор бермаяпти, аммо бу ҳам овоз бериш жараёнида таъсир қилиши мумкин. Ахир америкаликлар сайлаган президенти бир йил ўтиб, бу ишга ярамай қолишини исташмайди-ку!
Россия омили
Тан олиш керакки, Трамп Россия билан муносабатларда ва айниқса Путин билан учрашувларда ўзини уятли даражада ёмон тутди. Айниқса Финляндиядаги учрашувлардан кейин Трампни кўпчилик америкаликлар ёмон кўриб қолди. Чунки Россия АҚШ учун асосий рақиб ҳисобланади. Худди «Реал»нинг «Барселона»ни юта олмайдиган мураббийи Мадрид учун қадрсиз бўлгани каби АҚШда ҳам Россия олдида мағрур турмайдиган раҳбар қадрланиши қийин.
Бироқ Трамп Россияга қуллуқ қиляпти деб бўлмайди. Шунчаки, у Россия билан ўйнашиш мамлакат зарарига ишлашини биларди ва кераксиз можарога вақт сарфлашни истамади. Путин Трамни президентликка олиб келди деган гаплар эса сафсата.
Нега АҚШ ютади?
Нима бўлганда ҳам бугунги сайловларда АҚШ ютади. Чунки бу қадар катта интригали сайлов ҳеч қаерда бўлмаган, ҳали-бери бўлмайди ҳам. Демократия орқали дунёнинг энг зўрига айланган АҚШ президентлик сайловларига қайси номзод ғолиб бўлишидан қатъи назар унда Америка халқи ютади. Чунки ғолиб, шубҳасиз кўпчиликнинг иродасини ифодалаган инсон бўлади. Хўш, эртага Америка янги президент билан уйғонадими?..
Ўткир Жалолхонов